Strefa dorośli



Sytuacja prawna osoby z wadą serca

Zgodnie z obowiązującym w Polsce prawem, wada serca nie ma wpływu na sytuację prawną osoby. Każdy człowiek od chwili urodzenia ma zdolność prawną,czyli zdolność do tego, aby występować w obrocie prawnym, a więc być podmiotem praw i obowiązków z zakresu prawa cywilnego. Uzyskanie zdolności prawnej nie zależy od stanu zdrowia fizycznego lub umysłowego.

Od pojęcia zdolności prawnej należy odróżnić pojęcie zdolności do czynności prawnych, a mianowicie zdolność do tego, aby własnym działaniem nabywać prawa oraz zaciągać zobowiązania, to jest na przykład zawierać umowy sprzedaży, umowy pożyczki, kredytu czy ubezpieczenia.

  • Pełną zdolność do czynności prawnych człowiek nabywa z chwilą uzyskania pełnoletności, a więc ukończenia 18 lat.

  • Ograniczoną zdolność do czynności prawnych posiadają osoby fizyczne po ukończeniu 13 lat oraz osoby ubezwłasnowolnione częściowo. Zasadniczo do ważności umowy, poprzez którą osoba z ograniczoną zdolnością do czynności prawnych zaciąga zobowiązanie lub rozporządza swoim prawem, potrzebna jest zgoda jej przedstawiciela ustawowego. Samodzielnie może dokonywać jedynie czynności, które nie są po jej stronie ani rozporządzeniem, ani zobowiązaniem, może zawierać umowy należące do umów powszechnie zawieranych w drobnych bieżących sprawach życia codziennego, zawierać umowy o pracę, rozporządzać swoim zarobkiem.

  • Brak zdolności do czynności prawnych dotyczy osób, które nie ukończyły 13 lat oraz osób ubezwłasnowolnionych całkowicie. Czynność prawna (nabycie lub zbycie prawa) dokonana przez osobę nie mającą zdolności do czynności prawnej jest nieważna. Przykładowo dziecko, które nie ukończyło 13 lat może zawierać umowy należące do umów powszechnie zawieranych w drobnych bieżących sprawach życia codziennego, np. kupić przybory szkolne, zrobić zakupy w sklepie. Czynność prawna dokonana przez taką osobę staje się jednak ważna dopiero z chwilą jej wykonania, pod warunkiem, że nie pociąga to za sobą rażącego pokrzywdzenia dziecka.

Podkreślić należy, iż wada serca nigdy nie będzie stanowić samodzielnej podstawy do ubezwłasnowolnienia częściowego lub ubezwłasnowolnienia całkowitego. Przesłankami uzasadniającymi ubezwłasnowolnienie są bowiem: choroba psychiczna, niedorozwój umysłowy albo innego rodzaju zaburzenia psychiczne, w szczególności pijaństwo lub narkomania.

Ogólną regułą prawa jest identyczne i równe traktowanie wszystkich osób biorących udział w obrocie cywilnoprawnym i niedopuszczanie do nieusprawiedliwionej dyskryminacji.

W pewnych przypadkach osoby znajdujące się trudnej sytuacji osobistej (w tym zdrowotnej), mogą jednak liczyć na szczególne traktowanie, mające na celu choćby częściowe wyrównanie ich szans w obrocie prawnym.

Przykładowo osoby znajdujące się w przymusowym położeniu (np. z powodu trudnych warunków materialnych, osobistych, stanu zdrowia) chronione są prawnie przed przyjęciem rażąco niekorzystnego zobowiązania w ramach zawartej umowy, np. pożyczki (przewidującej nadmiernie wysokie odsetki), świadczenia usług telekomunikacyjnych, najmu lokalu. Przymusowe położenie oznacza znajdowanie się strony w takich warunkach materialnych – osobistych lub rodzinnych – które zmuszają ją do zawarcia danej umowy za wszelką cenę lub nie pozwalają na swobodne uzgodnienie poszczególnych postanowień umownych. W przypadku przyjęcia rażąco niekorzystnego zobowiązania osoby poszkodowane mogą żądać zmiany treści umowy, a nawet jej unieważnienia.

W przypadku orzeczenia eksmisji z lokalu mieszkalnego, osoba która w postępowaniu sądowym powoła się na szczególną sytuację materialną i rodzinną, w tym sytuację zdrowotną, może liczyć na przyznanie prawa do lokalu socjalnego. Jeśli eksmisja następuje z lokalu wchodzącego w skład publicznego zasobu mieszkaniowego (lokal należy do jednostki samorządu terytorialnego, Skarbu Państwa, samorządowych lub państwowych osób prawnych), czy należącego do spółdzielni mieszkaniowej albo towarzystwa budownictwa społecznego, przyznanie lokalu socjalnego jest obowiązkowe m. in. dla małoletniego (bez względu na stan zdrowia), niepełnosprawnego, osoby sprawującej opiekę i wspólnie zamieszkałej, obłożnie chorego, rencisty spełniającego kryteria do otrzymania świadczenia z pomocy społecznej. Oznacza to, że eksmitowane osoby, aż do momentu zawarcia z gminą umowy o najem lokalu socjalnego, nie muszą opuszczać dotychczas zajmowanego mieszkania (tzw. eksmisja na bruk jest niedopuszczalna). Pomimo preferencyjnego czynszu, trzeba jednak liczyć się z okolicznością, że lokal socjalny może mieć mniejszą powierzchnię, niższy standard i gorszą lokalizację, niż dotychczas zajmowany.

Na gruncie prawa spadkowego obowiązuje zasada swobody testowania oznaczająca dowolność w zakresie wskazania spadkobiercy. Spadkodawca może więc sporządzić ważny testament, w którym nawet cały swój majątek przekaże obcej osobie. Aby zabezpieczyć interesy majątkowe najbliższych mu osób (dzieci, rodziców, małżonka), mogą one (jeśli nie otrzymały innego przysporzenia, jak darowizny, powołania do spadku, zapisu) domagać się od spadkobiercy zapłaty sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia lub uzupełnienia zachowku. Wynosi ona równowartość połowy wartości jego udziału w spadku, ale jeśli osoba uprawniona jest trwale niezdolna do pracy albo potomek jest małoletni, jego udział wzrasta do dwóch trzecich.

W sytuacji, kiedy w celu realizacji swoich praw osoba z wadą serca wystąpi na drogę postępowania sądowego, może złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów czy ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Warunkiem niezbędnym jest wykazanie niemożności poniesienia kosztów postępowania sądowego albo poniesienia kosztów wynagrodzenia adwokata lub radcy prawnego bez uszczerbku koniecznego dla utrzymania siebie i rodziny. W razie przegrania sprawy przez osobę znajdującą się w szczególnych okolicznościach, sąd w wyroku może rozłożyć zasądzoną kwotę pieniężną na raty, a w sprawach o eksmisję wyznaczyć późniejszy termin do jej wykonania.

Mając świadomość istnienia wskazanych wyżej unormowań działających na korzyść osoby znajdującej się w trudnej sytuacji osobistej oraz majątkowej związanej z wadą serca, podkreślić również należy, iż przy zawieraniu umów obowiązuje zasada ich swobody. Oznacza to, że strony umowy mają dowolność jej zawarcia (także zmiany lub rozwiązania), mogą swobodnie wybrać kontrahenta, a treść umowy może być ukształtowana według ich uznania. Strony mają więc prawo samodzielnej oceny opłacalności podejmowanych czynności i nie można im zakazać zawarcia umowy, ani też zmusić do jej zawarcia. Nie jest jednak możliwe przy tym przekraczanie zasad współżycia społecznego, a więc funkcjonujących ocen moralnych (uczciwości, rzetelności, słuszności, lojalności, itp.) i przez to rażąco nierówne ukształtowanie ryzyka związanego z powstaniem lub wykonaniem zobowiązania. Obiektywnie niekorzystna dla jednej strony treść umowy zasługiwać będzie na negatywną ocenę moralną, a w konsekwencji prowadzić do uznania umowy za sprzeczną z zasadami współżycia społecznego w sytuacji, gdy do zawarcia umowy doszło przy świadomym lub tylko spowodowanym niedbalstwem, wykorzystaniu przez drugą stronę swojej silniejszej pozycji.

Autor: Wojciech Wolski, sędzia Sądu Rejonowego Lublin-Zachód
Źródło: „Moje dziecko ma wadę serca”
pod red.: prof. E. Malca, dr hab. K. Januszewskiej, M. Pawłowskiej